SUKERTA TATA PAKRAMAN
Palet 1
Indik Krama
Pawos 4
(1) Sane kabawos Krama Desa inggih punika kulawarga sane maagama Hindu saha ngamong karang utawi jenek mapaumahan ring sawidangan Desa Pakraman Kutri;
(2) Sajaba punika sinanggeh tamiyu, sane kabinayang dados kalih inggih punika sane maagama Hindu, miwah siwosan ring maagama Hindu;
(3) Indik Tamiyu punika manut pararem.
Pawos 5
Krama Desa wenten 4 (petang) soroh luwire :
ha. Krama Ngarep inggih punika kulawarga sane ngamong karang, tegal, carik yan sampun ngewangun sanggah Kamulan Taksu miwah pakubon jangkep.
na. Krama Pangampel / Pengele inggih punika kulawarga sane nenten ngamong karang nanging sampun mawiwaha tur nenten ngawangun sanggah Kamulan Taksu.
ca. Krama Balu inggih punika, krama sane katinggal seda olih lanang utawi istrinyane, utawi sangkaning nyapihan, krama balu inucap kabinayang dados:
1) Balu makrambian, Inggih punika balu sane maduwe santana dereng marabian utawi dereng antes ngayah;
2) Balu ngalinting, inggih punika balu sane tanpa santana.
ra. Krama Tapukan lanang utawi istri inggih punika krama sane pecak ngarep utawi ngampel sakewanten durung antes ngayah utawi salami kantun masekolah malarapan ilikita pastika sakeng sekolahnya, manut pararem.
Pawos 6
Ngawit dados Krama Desa
ha. Sangkaning ngamong karang Desa, jenek mapaumahan utawi manut pararem.
na. Mawiwit pawiwahan.
Pawos 7
Panamaya tedun makrama Desa
ha. Nyabran sasih kasanga saha majalaran antuk paigum saderengnya arep ring krama sane ngamong karang ayahan Desa;
na. Ngantos tigang sasih mawiwit pawiwahan;
ca. Janek mapaumahan; manut pararem.
Pawos 8
Sahanan Krama Desa keni tategenan luwire :
ha. Ayah ngarep, mapiteges urunan miwah ayahan mamungkul.
na. Ayah pangampel keni ayah-ayahan pateh sekadi krama ngarep miwah ring babanjaran soang-soang manut wiguna nanging nenten keni reramon.
ca. Ayah balu, keni ayah-ayahan miwah urunannya manut kawentenan balu inucap
ra. Ayah tapukan keni urunan mamungkul. Kaluputang ayah-ayahan, ngantos mayusa 17 warsa, utawi sampun mawiwaha. Yening kantun masekolah taler kaluputang ayah-ayahannya, malarapan ilikita pastika sakeng sekolahnya.
ka. Prade rikalaning ngayah wenten sinalih tunggil krama matilar tanpa sadok sadereng puput karya, wenang krama inucap keni pamidanda manut pararem, tanjek laler kawastanin.
Pawos 9
Swadharman Krama, sewosan ring tatengenan, luwire :
ha. Tinut seturut ring sadaging Awig-awig, Pararem lan Paswaran Desa;
na. Tan maren ngutsahayang mangda Desane mrasidayang nyujur manut patitis;
ca. Tinut saturut ring guru wisesa.
Pawos 10
Swadharman Tamiyu luwire :
ha. Tinut saturut ring yasa kertin Desane
na. Tan piwal ring sadaging awig-awig, pararem lan paswaran Desa;
ca. Nyadokang raga ring Prajuru arahina sesampun jumenek malarapan antuk ilikita pastika saking Desane utawi sang ngawawenang.
ra. Yan tan tinut pacang kairid (tan kadadosang jumenek ring Desa).
Pawos 11
Piolih-olihin krama :
ha. Polih pasayuban sakala niskala tur kabawosin saha katiwakin pamutus sahanan wicaranya;
na. Nyarengin paruman tur wenang sareng mastikayang pamutus;
ca. Kadadosang madeg Prajuru, manut pararem.
Pawos 12
Krama Desa Adat kadadosang :
ha. Mapuangkid utawi tan tedun :
1) Rikala mapawangun ngeraabin, mayadnya, matepetin rare, sungkan kaluasan lan siosan punika;
2) Kengin tempo wantah apisan, sajawaning wenten wak-wakan sakeng Prajuru Desa.
na. Nyada mapiteges ngamademang ayah, risampun mayusa 70 warsa, tur tan dados nyuksukin, sang nyada mangda digelis (sajeroning a warsa) mangda ngantenang panyeledihi;
ca. Nyade utawi nyuksukin, sane kawenangang risampun manggeh deha-teruna utawi mrasidayang nganutin krama;
ra. Nutug ayah antuk artabrana saantukan kapialang utawi ngentos ayah-ayah antuk artabrana manut paetangan soang-soang tempek utawi banjar manawi kajudi olih sang mawangrat, utawi kaluasan selami 3 nyantos 7 rahina.
Pawos 13
Wusan dados Krama Desa luwire :
ha. Sangkaning :
1) Pinunas ngeraga, manawi kesah kedura Desa utawi ngalangkungin segara;
2) Kanorayang, duaning sampun tan prasida ngesehin solah maprawerti satata nguwug pamargin Awig-awig.
3) Wusan makrama Desa mapiteges taler wusan makrama Banjar utawi wusan makrama Banjar mapiteges wusan makrama Desa, mangde sampunang kasinanggeh empak ngelanting.
na. Sang wusan makrama ;
1) Patut ngaturang karang ayahan ke Desa, prade karang punika karang Desa;
2) Tan polih pah-pahan sakeng padruweyan Desa utawi Banjar.
3) Tan polih pasayuban sajeroning ala-ayu.
4) Sang wusan makrama Desa utawi Banjar prade mawali malih patut nawur saurah arih tategenan krama manut pararem.
ca. Sang wusan sangkaning kanorayang, prade mawali malih patut :
1) Muntasang saluwir pamindanda utawi tategenan sane ngeranayang kanorayang ;
2) Nunas ageng pangampura ring Paruman Desa maduluran panyangaskara panyapsap kaiwangan duaning nguwak pasubaya pecak.
Palet 2
Prajuru lan Panglingsir Desa
Pawos 14
(1) Desa Adat Kutri kaenter olih Bandesa
(2) Banjar utawi tempekan kaenter olih kelihan Banjar utawi tempek
(3) Bandesa lan kelihan Banjar patut:
ha. Mawiwit saking krama ngarep utawi wed kajangkepin antuk:
1) Uning ring aksara latin utawi Bali;
2) Uning ring tata titining mawa Desa;
3) Uning ring pariindik Agama lan dresta.
4) Lascarya ngayah tur madruwe parilaksana sane rahayu.
na. Kaadegang malarapan antuk kacatri oleh parumannya soang-soang nyabran 5 (limang warsa, sajawaning wenten pariindik tios, tur dados kacatri malih apisan).
ca. Maduluran Dewa saksi ring Pura Bale Agung.
Pawos 15
(1) Bandesa kasanggra olih :
ha. Patajuh utawi Pangliman pinaka wakilnya.
na. Panyarikan pinaka juru surat,
ca. Patengen utawi juru raksa pinaka pengamong druwen Desa
ra. Kasinoman pinaka juru arah
ka. Bahudanda pinaka pangabih
(2) Kasinoman akehnya manut kawigunan saha magilir nyabran ngasasih.
(3) Sajeroning ngenterang kasukertan niskala, Bandesa mingsinggihang Pamangku Kahyangan Desa utawi sang rumaga sulinggih.
(4) Prajuru ngadegang Panglingsir utawi pamucuk sinanggeh Kerta Desa. sane mawiwit Prajuru lepas, sang wikan ring adat agama, adiri sinanggeh panua kasarengin juru surat saking panyarikan Desa.
Pawos 16
(1) Swadharmaning Bandesa luwire:
ha. Ngenterang pamargin sadaging Awig-awig miwah pararem Desa;
na. Nuntun tur ngenterang krama rawuhing warga Desa sami ngupadi kasukertan Desa manut patitis.
ca. Mawosin kalih niwakang pamutus arep ring wicara warga Desa.
ra. Maka dutta Desa matemuang bawos ring sapasira ugi.
(2) Prade Prajuru iwang pelaksana keni pamidanda nikel ring kaiwangan soang-soang krama, tur dados kararyanang manut pararem.
Pawos 17
Patias utawi olih-olihan Prajuru Desa luwire:
ha. Luput rerampen lan papeson
na. Polih tanding tengah
ca. Upon pacatu utawi palaba carik utawi tegal druwen Desa,
ra. Patias sewosan manut pararem Desa,
Pawos 18
(1) Prajuru Desa kagentosin riantukan:
ha. Seda utawi lina
na. Tutug panamaya
ca. Kanorayang duwaning iwang pamargi utawi nilar sasana
ra. Wit saking pikayun utawi pinunas ngaraga.
(2) Nganorayang utawi ngentosin Prajuru Desa patut sajeroning paruman tur kaingkupin olih Krama Desa.
Palet 3
Indik Kulkul
Pawos 19
(1) Kulkul ring Desa luwire
ha. Kulkul ring Kahyangan;
na. Kulkul Desa;
ca. Kulkul Banjar utawi tempekan ;
ra. Kulkul Sekaa-sekaa.
(2) Tabuh tatepakan kulkul ring kahyangan Desa:
ha. Nungtit utawi silih asih, tengeran wenten yadnya utawi upacara;
na. Tulud lambat tengeran, tedun ngayah ;
ca. Bulus, tengeran wenten bhaya.
(3) Tabuh tetepakan kulkul ring soang-soang bebanjaran :
ha. Bulus :
1) Ahtulud bulus, tengeran kageni bhaya
2) Kalih tulud bulus, tengeran kapandungan (artha bhaya);
3) Tigang tulud bulus, tengeran jiwa bhaya.
4) Tigang klentungan bulus panjang, tengeran lindu er lan Pawana bhaya.
na. Lambat :
1) Kalih tulud lambat, tengeran tedun ngayah utawi wenten pekaryan;
2) Nungtit silih asih panjang, tengeran surya kapangan, bulan kapangan;
3) Ahtulud bulus-lambat tengeran pawiwahan.
ca. Klentungan:
1) Kalih klentungan, tengeran rare embas;
2) Tigang klentungan ngempang panjang, tengeran ngawangdeyang karya;
3) Tigang klentungan lambat, tengeran kalayu sekaran.
Pawos 20
(1) Kulkul Desa utawi Banjar tan wenang katepak yening tan sangkaning pituduh Prajuru Desa utawi Banjar sajawaning tengeran bhaya.
(2) Sang nepak utawi nyuwarayang tan sangkaning pituduh Prajuru, patut di gelis atur supeksa maka buatan panepake, yan tan sampunika wenang sang mamurug keni pamindanda manut pararem.
(3) Kulkul sekaa-sekaa samaliha kulkul pondokan wiyadin sane siwosan tan kalugra nyawerin, matehin sukat utawi tengeran kulkul Desa utawi Banjar sajawaning tengeran bhaya, prade mamurug taler kadanda manut pararem.
Palet 4
Indik Paruman
Pawos 21
(1) Paruman utawi sangkepan ring Desa Adat Kutri wanten :
ha. Paruman Desa Ageng kawentenin nyabran nem sasih, kariyinin wenten arah arahan saking kasinoman Desa nemonin rahina Redite Umanis wuku Langkir (Umanis Kuningan).
na. Paruman Prajuru utawi Panglingsir Desa kawentenang manut wiguna.
ca. Paruman utawi sangkepan Banjar Kutri nyabran sasih nemonin rahina Redite Paing.
ra. Paruman utawi sangkepan Banjar Abasan nyabran sasih nemonin rahina Budha Umanis.
ka. Paruman utawi sangkepan sekaa-sekaa manut pabuatnyane.
(2) Paruman Desa utawi Banjar madudonan sekadi ring sor;
ha. Prasida lumaksana risampun katedunin oleh sang patut ngamiletin, kamanggala antuk tengeran kulkul miwah mabusana adat madya. saha tan kalugra makta gagawan saka luwire, tan maren ngarcana ring Ida Bhagawan Panyarikan maka sarana widhi widhana cane.
na, Maka sarana jangji. Pangawit kalaksanayang panyacak sep-sepan saha riwusannya nyacak, ngitung dadosan agung alit manut pararem,
ca. Tan kalugra ngawetuang suara ghora utawi byuta, yan wenten asapunika keni pamidanda beya pacamil kadi dandaning nguman uman ring sabha :
ra. Pamutus babawos briyuk sapanggul utawi ingkup punika kamanggehang.
(3) Prade pidaging paruman tan kaingkupin mangda Prajuru utawi dulun Desa/Panglingsir Desa ngilikang babawos, saha pamutusnya mangda kararemin olih Krama Desa, bilih tan prasida kasungkemin jantos ping tiga Prajuru utawi Panglingsir Desa wenang nunas bawos ring sang ngawewenang.
Pawos 22
(1) Sajeroning Paruman Desa, Bandesa patut nyobyahang pamargin ngenterang Desa, pamekas nganinin indik :
ha. Munjuk lungsuring Adat saha ayah-ayah, sulur arthabrana druwen Desa;
na. Rarincikan utawi pidabdab Prajuru nganenin utsaha Desa kapungkur.
(2) Pamutus Paruman Desa sinanggeh Pararem, maka pamitegep daging Awig-awig.
Pawos 23
(1) Sangkepan Prajuru utawi Panglingsir Desa kawenangan wantah ngarincikang pangrencana utsaha Desa kapungkur
(2) Sangkepan prajuru utawi Panglingsir Desa tan kawenang ngamedalan tategenan ring krama sadereng kaingkupin olih Krama Desa.
(3) Pamutus sangkepan Prajuru utawi Panglingsir Desa ngawetuang Paswara, maka pidaging pituduh sang ngawa wenang utawi ngonekang pecak pararem Krame Desa.
Palet 5
Indik Druwen Desa
Pawos 24
Pudruwen Desa Adat Kutri sekadi ring sor:
ha. Kahyangun Desa luwire:
1) Kahyangan Tiga, Pura Desa lan Bale Agung, Pura Puseh lanTaman, Pura Dalem lan Prajapati.
2) Puru Beji.
na. Wantilan Desa
ca. Tanah tegalan (manut ilikita).
ra. Karangan Ayahan Desa, munjuk lungsur saking karang ring ajeng.
ka. Setra
da. Palaba Pura carik utawi tegal (manut ilikita).
ta. Lalanguan, minakadi tatubuhan lan ilen-ilen padruwen Desa utawi babanjaran luwire:
1) Gong soang-soang Banjar; Banjar Kutri abarung, Banjar Abasan abarung
2) ilen-ilen wali pura ; rejang, pendet.
3) Lekita-lekita; pipil krama, awig-awig, paswara, pararem.
4) Palawatan Ida Bhatara.
5) Miwah padruweyan tiyosan
sa. Nyasa, sasanti.
Pawos 25
Piolih-olihan Desa Adat Kutri luwire
ha. Piolih-alihan saking Palaba Pura;
na. Urunan Krama Desa
ca. Paica sakeng Guru Wisesa
ra Paica-paice sane tiyosan sane patut
Pawos 26
(1) Prajuru utawi Panglingsir Desa wenang ngetangan pamupon laba Pura lan sapanunggalan druwen Desa.
(2) Pikolih lan pamupunnya kaanggen prabeya piodalan saha wawangunan ring Pura miwah anggen kabuatan Desa Adat.
(3) Nyabran pasangkepan Desa, Prajuru pangamong druwen Desa (jura raksa) nguningayang parindik munjuk lungsuring padruwean Desa ring Krama Desa,
(4) Sakaluwiring druwen Desa patut wenten ilikitanya
(5) Tan kalugra ngadol utawi ngesahang padruwean Desa yan tan kasungkeman olih Krama Desa ring Paruman
Palet 6
Indik Bhaya
Pawos 27
(1) Parindik Bhaya luwire : Jiwa bhaya. Arta bhaya (kapandungan). Geni bhaya, wayu bhaya. Toya bhaya, Duracara ring agama.
(2) Sang manggihin kahanan panca bhaya, patut nepak kulkul bulus mapitulung manut pawos 19 (3) aksara ha
(3) Prade ring Desa kahanan jiwa bhaya, patut Desane ngaturan Bhuta Yadnya, tur sang mayanin kaaturang ring sang ngawawenang.
(4) Prade wenten jadma mamisuh utawi nguman - uman jadma tiyos kakenanin pamidanda beya pacamil maduluran tebasan prayascita.
(5) Yening wenten jadma majangilan ring Bale Banjar, ring Pura, utawi ring genah sane kasinanggeh suci, keni pamidanda manut pararem, maduluran panyangaskara prade sang majengilan kentos ngamedalang rah.
Pawos 28
(1) Sang manggihin kahanan artha bhaya (kamalingan) patut ngulkul mapitulung manut ring pawos 19 (3) aksara ha utawi sang kamalingan atur supekse ring Prajuru utawi Panglingsir Desa sane pacang nimbangin utawi nandanin manut pararem, saha maweweh panyangaskara prade wenten jadma ngamaling barang sinanggeh suci.
(2) Pratingkahe mapailon ring dusta kabawos saruron, prade wanten jatma manggihin maling tan nyadokang ring Prajuru jantos jadma tiyos nyaduang. patut kadanda kadi dandaning maling, sakweh pangargan wit manut cacakan Banjar, tur prade jantos pingtiga melaksana asapunika wenang kasukserah ring sang ngawawenang.
(3) Prade wenten Jadma ngarereh raramon, minakadi daun kalapa, ron miwah sane sewosan tanpa sadok ring sang nruwenang wit, prade kacunduk (katara) patut kadanda kadi dandaning maling.
(4) Yening wenten jadma ngaranjing ka pakubon wiyadin pakaranagan anak tiyos rikala suwung tur tanpa wangsit, mawastu sang madruwe karang kaicalang, wenang jadma inucap katuwekang antuk madewa saksi ring Pura Bale Agung.
(5) Mangda tan katuwekang manut sekadi ring ajeng, asing-asing ngeranjing kapakubon jadma tiyos patut :
ha. Matengeran suwara (makaukan);
na. Nyantos sang mawenang karang rawuh utawi masadok ring pangapit pinih tampek, maka buatan pangeranjinge;
ca. Pamedal karangnya kadagingin sawen, maka cihna pangarah rikala suwung.
Palet 7
Indik Panyanggran Banjar
Pawos 29
Krama Desa ritatkala ngawentenang karya suka-duka, patut kasanggra olih Banjar, luwire:
ha. Prade ngawangun Pitra yadnya utawi Manusa yadnya, manut pinunas sang mayadnya:
na. Pangarombo utawi karya gotong royong krama jantos ping tiga : langkungan ring punika patut katuran pangingu.
ca. Pangingu ritatkala Pitra yadnya manut abot- dangan yadnya, prade sakeng semengan ngantos wengi katuran pangingu ping kalih.
ra. Pangarombo tiyosan manut pararem.